«علی‌مردان عسکری عالم» صدای ماندگار فرهنگ شفاهی لرستان

یادداشت-دکتر شیرزاد بسطامی-فرهنگ ایران باستان، از نخستین سده‌های تمدن ایرانی، عمدتاً در قالب سنت شفاهی منتقل می‌شد. در دوره‌ای که نوشتار محدود و نخبگانی بود، مردم از طریق روایت، شعر، اسطوره، ترانه و آیین‌های اجتماعی و دینی، دانش و تجربه جمعی خود را به نسل بعد منتقل می‌کردند. سنت شفاهی، برخلاف تصور رایج، صرفاً ابزار سرگرمی یا آموزش ساده نبود، بلکه حافظه جمعی، هویت اجتماعی و اندیشه تاریخی جامعه را شکل می‌داد. اساطیر ملی، داستان‌های پهلوانی، حماسه‌ها و لالایی‌ها، همه حامل تجربه زیسته، اخلاق و جهان‌بینی مردم بودند. سنت شفاهی به دلیل پویایی و انعطاف‌پذیری، قادر بود در مواجهه با تغییرات اجتماعی، همچنان زنده و تأثیرگذار باقی بماند.

با ظهور نوشتار و گسترش نسخه‌های مکتوب، بخشی از میراث فرهنگی حفظ شد، اما ارتباط مستقیم مردم با حافظه زنده فرهنگی کاهش یافت و بسیاری از روایت‌ها و اندیشه‌های اصیل در معرض فراموشی یا تحریف قرار گرفتند. تجربه نشان می‌دهد که وقتی فرهنگ بیش از حد به متن و خط متکی می‌شود، سنت شفاهی آسیب می‌بیند و جریان طبیعی انتقال فرهنگی دچار اختلال می‌شود. این مسأله در مناطق مختلف ایران، به ویژه لرستان، که زبان، آیین و ادبیات شفاهی مردم قرن‌ها حامل هویت آنان بوده، بسیار قابل مشاهده است.

لرستان، با پیشینه کهن و غنی فرهنگی، نمونه‌ای برجسته از اصالت فرهنگ شفاهی است. زبان‌های لکی و لری، ترانه‌ها، ضرب‌المثل‌ها، سوگ‌سروده‌ها و آیین‌های بومی، حکایتگر جهان‌بینی عمیق، تجربه زیسته و اخلاق اجتماعی منسجم هستند. با این حال، تهدیدهایی چون مهاجرت، تغییر سبک زندگی، مدرنیزاسیون و جهانی‌سازی، آسیب‌های جدی به این سنت وارد کرده و بسیاری از روایت‌ها و ترانه‌ها به فراموشی سپرده شده یا در معرض تحریف قرار گرفته‌اند.

در چنین بستر آسیب‌پذیری، نقش علیمردان عسگری به عنوان پژوهشگر، حافظ و ثبت‌کننده فرهنگ شفاهی لرستان اهمیت تاریخی و بی‌بدیلی پیدا می‌کند. عسگری با حضور میدانی در روستاها، گفت‌وگو با ریش‌سفیدان، عاشیق‌ها و شاعران محلی و مستندسازی روایت‌ها، توانست این میراث را نه تنها حفظ کند، بلکه با تحلیل علمی و مردم‌شناسانه، به منبعی قابل اتکا برای پژوهشگران ملی و منطقه‌ای تبدیل سازد. آثار او، مانند فرهنگ عامه لرستان، مویه‌ها و سوگ‌سروده‌های لری، زبان و ادبیات لکی و تاریخ شفاهی لرستان، سندی گرانبها از هویت فرهنگی لرستان محسوب می‌شوند و نشان می‌دهند که سنت شفاهی این منطقه یک سرمایه پایدار اجتماعی و فرهنگی است، نه عنصر گذرا.

عسگری در برابر خطر فراموشی تاریخی ایستاد و نشان داد که فرهنگ شفاهی نیازمند حافظان عاشق و پژوهشگر است. او با حفظ اصالت روایت‌ها و اجتناب از تحریف برای هماهنگی با نسخه‌های مکتوب، سنت زنده فرهنگی را نجات داد و الگویی ارائه کرد که نشان می‌دهد می‌توان میان سنت شفاهی و مستندسازی علمی تعادل برقرار نمود و در عین حال اصالت و زنده‌بودن فرهنگ را حفظ کرد.

تحلیل تاریخی نشان می‌دهد که کار عسگری ادامه مسیر سنت‌های ایران باستان است. همان‌گونه که حافظان و راویان محلی در قبایل و جوامع کوچک ایران، هویت و خاطره جمعی مردم را منتقل می‌کردند، عسگری نیز در لرستان نقش یک حافظ و انتقال‌دهنده نسل‌ها را ایفا نمود. این امر اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا فرهنگ شفاهی تنها به ثبت اطلاعات محدود نمی‌شود؛ بلکه روابط انسانی، نگرش‌ها، اخلاق و جهان‌بینی یک جامعه را نیز منتقل می‌کند.

آثار عسگری باعث شد که مردم لر، به ویژه جوانان، به ارزش زبان و فرهنگ خود واقف شوند و در بازخوانی هویت خویش مشارکت کنند. او نه تنها میراث را ثبت کرد، بلکه اعتماد به نفس فرهنگی و هویت جمعی را تقویت نمود. هر گونه فراموشی یا تحریف سنت شفاهی می‌توانست زمینه‌ای برای از بین رفتن انسجام اجتماعی و هویت قومی فراهم کند؛ اما حضور عسگری این خطر را کاهش داد.

در سطح ملی، علیمردان عسگری را می‌توان با چهره‌هایی مانند ایرج افشار مقایسه کرد. افشار با تمرکز بر اسناد، نسخ خطی و متون مکتوب ایران، میراث نوشتاری کشور را حفظ کرد؛ در حالی که عسگری بر سنت شفاهی و زنده فرهنگی لرستان تمرکز داشت. هر دو، با روش‌های متفاوت، نگهبانان حافظه تاریخی ایران بوده و اهمیت فعالیت آنها در گستره ملی و محلی یکسان است. این مقایسه نشان می‌دهد که حفظ فرهنگ ایران نیازمند فعالیت‌های مکمل است: هم مکتوب و هم شفاهی.

نمونه‌های میدانی از آثار عسگری عبارت‌اند از جمع‌آوری و تحلیل سوگ‌ سروده‌های زنان عشایر، ثبت ضرب‌المثل‌ها و ترانه‌های محلی، و تحلیل معنایی آنها در چارچوب جامعه‌شناسانه و تاریخی. این فعالیت‌ها باعث شد که سنت شفاهی لرستان نه تنها حفظ شود، بلکه به منبعی علمی برای پژوهشگران ملی و منطقه‌ای تبدیل گردد.

آثار او سندی گرانبها از هویت فرهنگی لرستان محسوب می‌شوند و نشان می‌دهند که سنت شفاهی این منطقه یک سرمایه پایدار اجتماعی و فرهنگی است، نه عنصر گذرا.

امروزه، علیمردان عسگری با وجود کسالت و بیماری، نیازمند حمایت عملی جامعه فرهنگی و علمی است. بزرگداشت صرف کافی نیست؛ بلکه برای تداوم مسیر او در حفظ و انتقال میراث شفاهی لرستان، ایجاد نهادی سازمان‌یافته ضروری است. پیشنهاد می‌شود «بنیاد عسگری عالم» تشکیل شود؛ بنیادی که با هدف جمع‌آوری، ثبت، تحلیل و آموزش فرهنگ شفاهی لرستان و ایران، مسیر پژوهشی و فرهنگی او را ادامه دهد. این بنیاد می‌تواند پلی باشد میان نسل‌های گذشته و آینده، میان سنت و مدرنیته، و حافظ اصالت و زنده‌بودن فرهنگ شفاهی.

علیمردان عسگری نماد ایستادگی در برابر فراموشی تاریخی و مدرن‌سازی یک‌جانبه است. میراث او نه فقط در کتاب‌ها و مقالاتش، بلکه در روحیه فرهنگی لرستان و توانایی مردم برای بازشناسی و بازتولید هویت خود، زنده است. او صدای ماندگار فرهنگ شفاهی لرستان است؛ صدایی که با نگاهی تحلیلی به گذشته، مسیر آینده فرهنگ این دیار را روشن می‌کند و یادآوری می‌نماید که حافظان فرهنگ، نیازمند ساختار و نهادی برای تداوم اثرگذاری خود هستند. تشکیل بنیاد عسگری عالم می‌تواند این ضرورت را عملی کند و راه او را برای نسل‌های آینده تضمین نماید، تا سنت شفاهی لرستان و ایران همواره زنده و پویا باقی بماند.

انتهای پیام/