ضرورت تبیین در زمانه تحریف

یادداشت اختصاصی- در سال‌های اخیر، «جهاد تبیین» به یکی از پرتکرار ترین و پربحث‌ترین مفاهیم در ادبیات سیاسی و رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است؛ مفهومی که رهبر انقلاب بارها بر آن تأکید کرده و آن را نه یک اقدام مقطعی، بلکه یک وظیفه دائمی دانسته‌اند.

جهاد تبیین در ساده‌ترین تعریف، تلاشی سازمان‌یافته و مستمر برای روشن‌ سازی واقعیت‌ها، مقابله با تحریف و پاسخ‌گویی فعال به روایت‌های رقیب است؛ تلاشی که میدان اصلی آن، افکار عمومی و جنگ روایت‌هاست.

از دفاع فیزیکی تا نبرد روایت‌ها

فلسفه طرح جهاد تبیین را باید در تغییر ماهیت تهدیدها جست‌وجو کرد. در دهه‌های نخست پس از انقلاب، تهدید اصلی، نظامی و سخت بود؛ جنگی که در آن مرزها، خاک و جان انسان‌ها هدف قرار می‌گرفت. اما به‌تدریج، با عبور از دوران جنگ سخت، میدان تقابل به عرصه ذهن‌ها، باورها و روایت‌ها منتقل شد. در این شرایط، دشمنی که توان یا امکان رویارویی نظامی ندارد، تلاش می‌کند از مسیر تحریف واقعیت‌ها، بزرگ‌نمایی ناکامی‌ها و کمرنگ‌ سازی دستاوردها، سرمایه اجتماعی نظام را فرسوده کند.

جهاد تبیین، پاسخی به همین تغییر میدان است؛ نوعی «دفاع شناختی» که هدف آن، حفظ انسجام فکری جامعه و جلوگیری از غلبه روایت‌های مخدوش و جهت‌دار است. این جهاد، برخلاف تصور رایج، صرفاً تبلیغ رسمی یا تکرار شعارها نیست، بلکه بر عقلانیت، استدلال و گفت‌وگوی اقناعی تکیه دارد.

اگرچه مفهوم تبیین و روشنگری همواره در بیانات رهبر انقلاب وجود داشته، اما اصطلاح «جهاد تبیین» از حدود سال ۱۳۹۹ به‌طور مشخص و پررنگ وارد ادبیات رسمی شد. اوج‌گیری این تأکید را می‌توان در بستر چند رخداد هم‌زمان فهم کرد: تشدید تحریم‌های اقتصادی، گسترش شبکه‌های اجتماعی، افزایش سرعت انتشار شایعات و روایت‌های جعلی و بروز نارضایتی‌های اجتماعی که گاه با روایت‌های بیرونی تشدید می‌شد.

در چنین فضایی، رهبر انقلاب بارها هشدار دادند که اگر روایت صحیح و مستند از وقایع ارائه نشود، «دشمن روایت خود را غالب می‌کند». از این منظر، جهاد تبیین نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای بقا و استمرار گفتمان انقلاب معرفی شد.

در بیانات مختلف، رهبر انقلاب جهاد تبیین را «فریضه‌ای فوری و قطعی» توصیف کرده‌اند. ایشان تأکید کرده‌اند که تبیین باید صادقانه، مستند و به‌دور از اغراق باشد و مخاطب آن، به‌ویژه نسل جوان است. نکته مهم در این بیانات، گسترده بودن دایره مسئولیت است؛ جهاد تبیین فقط وظیفه نهادهای رسمی یا رسانه‌های حکومتی نیست، بلکه اساتید دانشگاه، معلمان، روحانیون، فعالان فرهنگی و حتی کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز در این میدان نقش دارند. رهبری همچنین بارها هشدار داده‌اند که سکوت در برابر تحریف، خود نوعی همراهی ناخواسته با آن است؛ به‌عبارت دیگر، ترک تبیین، به‌معنای واگذاری میدان به رقیب است.

تلاش‌ها و چالش ها

در عمل، جهاد تبیین به اشکال مختلفی دنبال شده است؛ از تولید محتوا در رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی گرفته تا برگزاری نشست‌های تبیینی، کرسی‌های آزاداندیشی در دانشگاه‌ها و آموزش نیروهای رسانه‌ای و فرهنگی. نهادهای مختلف، از سازمان تبلیغات اسلامی تا بسیج و رسانه ملی، برنامه‌ هایی با این عنوان یا با همین رویکرد طراحی کرده‌اند.

با این حال، منتقدان معتقدند بخشی از این تلاش‌ها هنوز گرفتار نگاه یک‌سویه و دستوری است و نتوانسته به زبان نسل جدید نزدیک شود. این نقد نشان می‌دهد که جهاد تبیین، بیش از آنکه به تکثیر پیام نیاز داشته باشد، به ارتقای کیفیت، صداقت و مهارت ارتباطی محتاج است.

ارزیابی نتایج جهاد تبیین، تصویر دوگانه‌ای به‌دست می‌دهد. از یک سو، این مفهوم توانسته حساسیت نسبت به جنگ روایت‌ها را در میان بخشی از نخبگان و فعالان فرهنگی افزایش دهد و نگاه منفعلانه به رسانه را تا حدی به چالش بکشد. از سوی دیگر، فاصله میان ایده و اجرا، همچنان یک چالش جدی است. هر جا تبیین به دفاع بی‌چون‌وچرا یا انکار مشکلات واقعی تقلیل یافته، نه‌تنها اقناع ایجاد نکرده، بلکه به بی‌اعتمادی دامن زده است.

مزیت اصلی جهاد تبیین نسبت به روش‌های صرفاً تبلیغی یا امنیتی، ماهیت اقناعی و پیش‌دستانه آن است. به‌جای واکنش دیرهنگام یا برخورد سلبی، تبیین تلاش می‌کند با ارائه روایت دقیق و قابل فهم، زمینه سوءاستفاده را از بین ببرد. همچنین، این رویکرد بر گفت‌وگو و عقلانیت تکیه دارد، نه اجبار و اگر درست اجرا شود، می‌تواند سرمایه اجتماعی را ترمیم کند،نه فرسوده.

در نهایت، جهاد تبیین اگر از سطح شعار عبور کند و به مهارت، صداقت و شجاعت در بیان واقعیت‌ها مجهز شود، می‌تواند یکی از کارآمدترین ابزارها برای مواجهه با پیچیده‌ترین جنگ عصر جدید جنگ یعنی بر سر معنا و روایت باشد.

فاطمه سعادت راد

انتهای پیام/